گیاهان دارویی

گوگرد
اگرچه مدت زیادی است که گوگرد به عنوان یک ماده درونی شناخته شده است اما معمولاً به‏صورت جزیی از مواد آلی عمل می‏کند، گوگرد به صورت جزیی در برخی اسیدهای آمینه و بسیاری از مولکول‏های آلی دیگر در بدن وجود دارد. بدین ترتیب به عنوان بخشی از این مولکول‏ها در تمام سلول‏ها و اجزا خارج سلولی مانند بافت پیوندی قرار دارد. گوگرد همچنین به‏دلیل همکاری با آنزیم‏هایی که پراکسیدهای آلی را احیا می‏کند به عنوان یک آنتی اکسیدان در نظر گرفته می‏شود. گوگرد همچنین جزئی از هپارین است که به عنوان عامل ضد انعقاد در کبد و بافت‏های دیگر یافت می‏شود و به شکل ماده‏ای به نام کندرائیتین سولفات در استخوان و غضروف وجود دارد. گوگرد جزیی از سه ویتامین، تیامین (B1)، بیوتین و پنتوتینک اسید نیز است. منابع غذایی حاوی گوگرد؛گوشت، ماکیان، ماهی، تخم مرغ، لوبیا (حبوبات)، کلم بروکلی و گل کلم هستند.

آهن
بیش از یک قرن است که آهن به‏عنوان یک ماده مغذی ضروری شناخته شده است. با وجود دسترسی وسیع به مواد غنی از آهن هنوز کمبود تغذیه‏ای و کم‏خونی فقر آهن در قرن بیست و یکم بسیار شایع است. در واقع کم خونی فقر آهن شایع‏ترین بیماری کمبود تغذیه‏ای در دنیاست. کفایت جذب آهن در بالغینی که سطح هموگلوبین طبیعی دارند به طور متوسط پنج تا 15 درصد آهن از غذا یا مکمل است. البته جذب آهن قابل تغییر است و به طوری که در افرادی که کمبود آهن دارند افزایش می‏یابد. چندین عامل در جذب آهن در روده به خصوص آهن «غیر هم» اثر می‏گذارند. بازده جذب آهن تا حدودی به وسیله غذایی که حاوی آهن است تأمین می‏شود. اسید آسکوربیک یا ویتامین C قوی‏ترین افزایش‏دهنده جذب آهن است. همچنین پروتئین‏های حیوانی مانند گوشت گاو، خوک، گوساله، جگر، ماهی و مرغ جذب آن را افزایش می‏دهند. در دوره‏های خاص زندگی نظیر بارداری یا دوران کمبود آهن، جذب آن افزایش می‏یابد. آهن از نظر شیمیایی یک عنصر بسیار فعال است و در جنبه‏های مختلف حیات شامل عملکرد گلبول‏های قرمز خون، در متابولیسم انرژی به عنوان جزیی از اجزاء سیتوکروم‏ها، همکاری با بسیاری از آنزیم‏ها و همچنین در عملکرد ایمنی و شناختی دخالت دارد. میزان آهن مورد نیاز در دوران بارداری افزایش می‏یابد و به میزان 27 میلی‏گرم می‏رسد. غنی کردن غلات، آرد و نان به طور قابل ملاحظه‏ای دریافت کل آهن را در برخی کشورها نظیر آمریکا و افزوده است. غلات غنی شده منبع اصلی آهن برای شیرخواران، کودکان، نوجوانان و بالغین است. بیشترین منبع غذایی آهن جگر و پس از آن غذاهای دریایی (صدف و ماهی)، قلوه، دل، گوشت بدون چربی و ماکیان است. حبوبات (لوبیای خشک) و سبزی‏ها بهترین منابع گیاهی آهن هستند. کمبود آن پیش‏ساز کم‏خونی فقر آهن است. شیرخواران زیر دو سال، دختران نوجوان، زنان باردار و سالمندان، گروه‏هایی هستند که بیشترین خطر ابتلا به کم‏خونی فقر آهن را دارند. از علایم کمبود آهن می‏توان ضعف و عدم تحمل سرما، قاشقی شدن ناخن‏ها و.... را نام برد.

روی
روی به طور اساسی یک یون داخلی سلولی است که همراه با بیش از 300 آنزیم مختلف عمل می‏کند. روی در واکنش‏هایی که مستلزم سنتز یا تغییر متابولیک‏های عمده مانند کربوهیدرات‏ها، پروتئین‏ها، لیپیدها و اسیدهای نوکلئیک هستند، شرکت دارد. این ماده معدنی جزیی، به‏عنوان بخشی از چندین پروتئین، نقش‏های ساختمانی مهمی ‏دارد و به صورت پیام داخل سلولی در سلول‏های مغزی عمل می‏کند. همچنین در تثبیت ساختمان پروتئین‏ها، اسیدهای نوکلئیک، تمامیت اندامک‏های سلولی و نیز فرایندهای انتقال، عملکرد ایمنی و بیان اطلاعات ژنتیکی شرکت دارد. روی به فراوانی در سراسر بدن توزیع شده است و در میان عناصر جزئی پس از آهن قرار دارد. بدن انسان دو تا سه گرم روی دارد که در کبد ، پانکراس ، کلیه ، استخوان و ماهیچه بالاترین غلظت را دارند. قابل دسترس ترین شکل روی در گوشت حیوانات به خصوص گوشت قرمز و ماکیان وجود دارد. شیر منبع خوب روی است اما دریافت زیاد کلسیم از آن ممکن است با جذب آهن و روی مداخله کند. بنابراین گوشت، ماهی، ماکیان، غلات آماده مصرف صبحانه که با روی غنی شده‏اند ، صدف و سایر سخت‏پوستان دریایی، جگر، غلات کامل لوبیای خشک (حبوبات) و مغزها منابع خوب روی هستند. محصولات سویا نیز از منابع خوب روی به شمار می‏آیند. به‏طورکلی دریافت روی در رژیم غذایی با میزان دریافت پروتئین همبستگی قوی دارد. نشانه‏های بالینی کمبود روی که برای اولین بار در پسران جوان ایرانی و مصری شرح داده شد شامل: کوتاه قدی، هیپوگنادیسم، کم‏خونی خفیف، ریزش مو، اسهال، زخم‏های پوستی، تغییر شکل ناخن‏ها، التهاب حفره دهان، ترس از نور، کاهش لنفوسیت‏ها، زخم بستر، دیرالتیام یافتن زخم‏ها، بی‏اشتهایی و.... است. کمبود شدید عنصر روی در طولانی مدت می‏تواند منجر به اریتماتوز (قرمزی زیاد در پوست) کم رنگ شدن یا قرمز شدن موها و ریزش موی سکه‏ای شود. فعالیت‏های فیزیکی باعث افزایش متابولیسم روی در بدن می‏شوند پس می‏توان این طور در نظر گرفت که ورزشکاران در معرض کمبود روی قرار دارند.

فلوئور
فلوئور یک عنصر معدنی جزئی در بدن است که تقریباً در تمام آب‏های آشامیدنی و خاک به مقادیر متفاوت یافت می‏شود. برای مثال آب برخی چاه‏ها بیش از سایر آب‏ها فلوئور دارد. بنابراین خانواده‏هایی که از آب چاه استفاده می‏کنند باید مقادیر فلوئورا در فواصل زمانی، کنترل کنند تا مطمئن شوند سطوح فلوئور آب در حد مسموم کننده نیست. اگرچه فلوئور به عنوان یک عنصر ضروری شناخته نمی‏شود اما برای سلامت استخوان‏ها و دندان‏ها اهمیت دارد. به دلیل فوایدی که فلوئور برای مینای دندان (ایجاد حداکثر مقاومت در برابر پوسیدگی) و احتمالاً ساختمان پایه استخوانی دارد مهم است. همچنین فلوئور به عنوان یک ماده ضد میکروب در حفره دهانی و نیز مهار کننده آنزیمی‏عمل می‏کند. به دلیل اضافه کردن فلوئور به آب آشامیدنی و استفاده از فلوئور موضعی، شیوع پوسیدگی دندان در دهه اخیر کاهش یافته است. همچنین استفاده از خمیر دندان‏های حاوی فلوراید نیز می‏تواند در فراهم کردن فلوئور برای دندان موثر باشند. عمده‏ترین منابع غذایی فلوئور، آب آشامیدنی و غذاهایی فرایند شده‏ای است که با آب فلوئور دار تهیه یا رقیق شده‏اند. غذاهای دریایی نیز مقادیری فلوئور دارند اما ماهی‏های آب‏های تازه از ماهی‏های آب‏های شور فلوئور کمتری دارند. اگرچه فلوئور در میوه‏ها و سبزی‏ها وجود دارد اما مقدار آن در بسیاری از مواد غذایی به استثنای مواد غذایی دریایی و چای قابل توجه نیست. سوپ‏ها و آب گوشت‏هایی که با استخوان یا ماهی تهیه می‏شود مقدار قابل توجهی فلوئور دارند. جگر گاو و گوشت و مرغ بدون استخوان نیز فلوئور زیادی دارد. پختن غذا در ظروف تفلون بر دریافت فلوئور می‏افزاید. هر چند تحقیقات در این مورد ثابت نشده است ، به دلیل اینکه فلوئور فعالیت متابولکی شناخته شده‏ای ندارد. کمبود آن نمی‏تواند بیماری ایجاد کند اما مصرف بیش از حد فلوئور موجب بیماری فلوئوروزیس می‏شود که از علایم آن می‏توان به تغییر رنگ یا متخلخل شدن دندان‏ها و حتی آسیب‏های گسترده‏تر و جدی‏تر دندان اشاره کرد.

مس
مس جزء طبیعی خون و یک ریزمغذی ضروری است. اخیرا توجه به مس و چند عنصر جزیی دیگر به دلیل فعالیت‏های بافتی و خطر کمبود آنها افزایش یافته است. کبد، قلب، مغز و کلیه بالاترین غلظت مس را دارند. مقدار مس در ماهیچه‏ها کم است اما به دلیل زیاد بودن توده ماهیچه‏ای بدن، تقریبا 40 درصد مس کل بدن در عضله‏های اسکلتی قرار دارند. مس جزء اصلی بسیاری از آنزیم‏هاست و نشانه‏های کمبود مس و سندرم‏های ناشی از آن، مربوط به نارسایی آنزیمی‏است. کلاژن والاستین که از پروتئین‏های مهم بافت پیوندی است به مس وابسته است. مس با دارا بودن نقش آنتی‏اکسیدانی، در مواد غذایی زیادی وجود دارد. از جمله منابع حیوانی (به استثنای شیر) و مواد غذایی دارای مس زیاد عبارتند از: صدف، جگر و قلوه، گوشت ماهیچه، شکلات‏ها، غلات، حبوبات و میوه‏های خشک. به‏طورکلی میوه‏ها و سبزی‏ها و شیر گاو مقدار کمی‏مس دارند. در حالی که میزان مس در شیر مادر05/1 تا 15/0 است که به‏خوبی جذب می‏شود. به دلیل اینکه شیر گاو مقداری کمی‏مس دارد کودکانی که با شیر گاو تغذیه می‏کنند در خطر کمبود مس قرار می‏گیرند. کمبود مس با کم‏خونی، نوتروپنی (کاهش نفروفیل‏های خون) و اختلالات اسکلتی به‏ویژه غیرمعدنی* شدن مشخص می‏شود. از تغییرات دیگری که ممکن است به‏وجود آید می‏توان به خونریزی زیر ضریع استخوان ، بی‏رنگ شدن پوست و مو، نارسایی در خون‏رسانی و تحلیل مغزی و مخچه‏ای که گاهی منجر به مرگ شود، اشاره کرد. در کودکان نوتروپنی و کولوپنی (نوتروفیل و لوکوسیت‏های خون) بهترین نشانه‏های اولیه کمبود مس است. مقادیری از مس در کبد ذخیره می‏شود، بنابراین با تهی شدن ذخایر، به تدریج کمبود مس پیشرفت می‏کند؛ این عارضه در افراد سالمی‏که رژیم غذایی متنوعی دارند گزارش شده است.
سندرمی‏به نام سندرم منکنز یا سندرم موی شانه نشده نیز شناخته شده است که منجر به سوء جذب مس می‏شود. این بیماری عقب‏ماندگی جسمی، اختلالات روانی و... را به دنبال دارد.
*:عدم اضافه شدن مواد معدنی به خصوص کلسیم و فسفر به ماده زمینه‏ای استخوان به معنی غیر معدنی شدن است.
مسمومیت با مس
مسمومیت مس ناشی از مصرف غذا غیر‏ممکن است اما مصرف زیاد مکمل‏ها مانند نمک‏های مس مورد استفاده در کشاورزی، سبب مسمومیت می‏شود. دریافت مقادیر سمی‏معمولاً موجب سیروز کبدی و اختلال در تشکیل گلبول‏های قرمز خون می‏شود. در دوران بارداری و استفاده از داروهای خوراکی پیشگیری از بارداری، غلظت سرمی‏سرو لوپلاسمین که حامل مس در خون است را افزایش می‏دهد. همچنین در مبتلایان به عفونت‏های حاد و مزمن، بیماران کبدی و افراد دچار پلاگر (بیماری ناشی از کمبود یناسین) غلظت مس سرم افزایش می‏یابد. سیروز صفراوی اولیه مانند انسداد مکانیکی مجاری صفراوی سبب افزایش پیش‏رونده محتوای مس در کبد و خون می‏شود و علایم مسمومیت را بروز می‏دهد. افزایش مس، موجب تجمع زیاد آن در بافت‏های بدن به خصوص در چشم ـ که به بیماری ویلسون می‏انجامد ـ می‏شود. در این بیماری یک رژیم گیاه‏خواری سخت ممکن است مفید باشد زیرا میوه‏ها و سبزی‏ها حاوی مقادیر بسیار کمی‏ از مس هستند.

ید
ید یکی از مواد معدنی بسیار جزیی است که در مقادیر کمی‏در بدن وجود دارد. ید در غده تیروئید ذخیره می‏شود و برای سنتز هورمون‏های تیروئیدی مورد استفاده قرار می‏گیرد. هورمون‏های تیروئیدی نقش بسیار مهمی‏در متابولیسم کلی بدن ایفا می‏کنند. بدن به طور طبیعی 20 تا 30 میلی‏گرم ید دارد که بیش از 70 درصد آن در غده تیروئید و مابقی در سراسر بدن به‏خصوص غدد شیری پستان، مخاط معده و خون توزیع شده است. برای سنتز هورمون‏های تیروئیدی به دریافت روی از مواد غذایی نیاز است. ید در مقادیر متفاوتی در مواد غذایی و آب آشامیدنی وجود دارد. غذاهای دریایی مانند انواع صدف، خرچنگ، ماهی، ساردین و سایر ماهی‏های آب شور، غنی‏ترین منابع ید هستند. ماهی‏های آب‏های شور 300 تا 3000 میکروگرم به ازای هر کیلوگرم و ماهی آب‏های تازه 20 تا 40 میکروگرم برای هر کلیو گرم ید دارند که منابع خوب ید به حساب می‏آیند. ید همچنین از طریق مواد (یدوفور) که به عنوان ضدعفونی‏کننده در فرایند لبنیات به کار می‏روند و عوامل رنگ‏دهنده و حالت‏دهنده خمیر، وارد چرخه غذایی می‏شود. این مواد مقادیر قابل‏توجهی ید به غذا می‏افزاید.
استفاده از نمک یددار برای پیشگیری از گواتر ضروری است. بهترین راه دریافت ید کافی استفاده از نمک ید دار است. تقریبا در سراسر دنیا دو میلیون نفر که در جوامع توسعه یافته زندگی می‏کنند در خطر کمبود ید هستند. کمبود ید شایع‏ترین علت قابل پیشگیری عقب‏ماندگی ذهنی در دنیاست. مصرف نمک ید دار در دوران بارداری به خصوص در اواخر سه ماه دوم باید مورد تشویش قرار گیرد. دریافت بسیار کم ید با بروز گواتر ساده یا بوئی ـ بزرگ شدن غده تیروئید ـ همراه است. میزان شیوع گواتر در زنان بیشتر از مردان و در سالمندان بالاتر از افراد جوان است. برخی مواد غذایی نیز وجود دارند که حاوی مواد گواترزا هستند از جمله آنها می‏توان به کلم، شلغم، دانه کلزا، بادام زمینی، کاساوا، سیب زمینی شیرین و سویا اشاره کرد. سیگار نیز حاوی مواد گواتروژن است.

سلنیم
سلنیم یکی از قوی‏ترین مواد آنتی‏اکسیدان در بدن است. سلنیم به دلیل همکاری در کار بسیاری از آنزیم‏ها می‏تواند آسیب‏های ناشی از رادیکال‏های آزاد را در بدن کاهش دهد. همچنین سلنیم در بسیاری از پروتئین‏ها به عنوان بخش ساختمانی شرکت می‏کند. آنزیمی‏که فرم غیرفعال هورمون‏های تیروئیدی را به فرم فعال تبدیل می‏کند، نیازمند سلنیم است. آثار آنتی اکسیدانی سلنیم و ویتامین E از طریق هم پوشانی اعمال حفاظتی در مقابل تخریب اکسیداتیو یکدیگر را تقویت می‏کنند. این دو ماده آنتی‏اکسیدان ممکن است در فعالیت‏های مشترک دیگر که به حفظ سلول‏های سالم کمک می‏کند با هم عمل کنند. اثر آنتی‏اکسیدانی آنزیم‏های حاوی سلنیم ممکن است در پیشگیری از سرطان نقش داشته باشد. محدوده دریافت غذایی سلینم کم است. دریافت کمتر آن موجب کمبود و دریافت بیشتر سبب مسمومیت می‏شود. غلظت سلینم در مواد غذایی بستگی به مقدار سلینم خاک و آبی دارد که ماده غذایی با آن رشد کرده است. جوز برزیلی، غذاهای دریایی، قلوه، جگر، گوشت و ماکیان منابع عمده غذایی سلنیم هستند. میوه‏ها و سبزی‏ها سلنیم پایینی دارند. همچنین محتوای سلنیم دانه‏ها بر حسب محلی که در آن رشد کرده اند متفاوت است. افزایش دریافت چربی‏های غیراشباع در رژیم غذایی نیاز به سلنیم را در بدن افزایش می‏دهد. با وجود دامنه وسیع دریافت سلنیم از مواد غذایی کمبود آن در سراسر دنیا نادر است. وقتی دریافت غذا کافی باشد سال‏ها طول می‏کشد تا کمبود سلنیم به وجود آید.
کمبود شدید سلنیم در جهان فقط در منطقه‏ای به اسم کشان در چین گزارش شده است؛ به همین دلیل آن را بیماری کشان نامگذاری کرده‏اند. البته از زمان کشف این بیماری از طریق مکمل یاری، این بیماری در آن منطقه ریشه‏کن گردیده است. این بیماری علاوه بر عفونت ویروسی به نام کوزاکی علایمی‏شبیه به بیماری کشان دارد که بیشتر در قبل و زمان نوجوانی رخ می‏دهد و آن هم بیماری کمبود سلنیم است.

منگنز
برای اولین بار در سال 1972 کمبود منگنز در انسان گزارش و ضرورت آن برای او مشخص شد. کاهش وزن، التهاب پوست، تهوع، استفراغ، تغییر رنگ مو و کند شدن رشد از نشانه‏های کمبود منگنز هستند. مقدار 10 تا 20 میلی‏گرم منگنزی که در بدن انسان بالغ وجود دارد به طور عمده در بافت‏های غنی از میتوکندری (یکی از اندامک‏های داخل سلولی که در تولید انرژی نقش دارد) وجود دارد. منگنز همچنین در بسیاری از آنزیم‏های میتوکندری نقش مؤثری ایفا می‏کند. منگنز با تشکیل بافت‏های پیوندی و اسکلتی، رشد و تولید مثل و متابولیسم کربوهیدرات و چربی همراه است. میزان منگنز در مواد غذایی مختلف بسیار متفاوت است. به طور کلی منگنز از منابع گیاهی بهتر جذب می‏شود. غلات کامل، حبوبات، مغزها و چای غنی‏ترین منابع آن هستند. میوه‏ها و سبزی‏ها نیز منابع به نسبت غنی منگنزه به حساب می‏آیند.
بافت‏های حیوانی، غذاهای دریایی و لبنیات از نظر منابع منگنز فقیر هستند. در قهوه و چای فوری مقادیر به نسبت بالای منگنز وجود دارد. شیر انسان منگنز کمی‏دارد. مطالعات گسترده نشان داده است که میانگین دریافت منگنز در زنان و مردان به طور تقریبی معادل مقادیر توصیه شده است اما در دختران نوجوان مقادیر کمتری دریافت می‏شود. تاکنون اطلاعات و شواهد فیزیولوژیکی مبنی بر آثار فیزیولوژیکی کمبود منگنز گزارش نشده است و محدوده اطلاعات مربوط به مطالعات حیوانی است. نازایی در هر دو جنس و یا حالات غیرطبیعی اسکلتی و ناهماهنگی حرکات عضلانی در نوزادانی که مادرانشان کمبود منگنز دارند دیده می‏شود. علایم کمبود منگنز عبارتست از تغییر در انعقاد خون، کاهش کلسترول و وزن، قرمز شدن ریش، کاهش رشد مو و ناخن و بیماری پوستی درماتیت. مسمومیت با منگنز آثاری مانند: بی‏خوابی، افسردگی، سردرد و جنون منگنز را به دنبال دارد.