گیاهان دارویی

فواید سلنیوم در بدن

سلنیوم یكی از املاح معدنی كمیاب و ضروری برای بدن می باشد.سلنیوم به عنوان یك جزء مهم پراكسیدازگلوتاتیون شناخته شده است. در یك رژیم غذایی مناسب ، غلظت سلنیوم در بافت های مختلف ثابت می ماند. بیشترین غلظت آن در كبد و كلیه می باشد.

دفع كلیوی مهمترین روش حذف سلنیوم از بدن می باشد.مقدار اندكی از سلنیوم از راه مدفوع دفع می شود.اشكال غیر آلی سلنیوم شامل سدیم سلنات (sodium selenate) و سدیم سلنیت (sodium selenite) می باشد.

سِلِنیوم یکی از عنصرهای شیمیایی غیر فلزی و کمیاب است. عدد اتمی آن ۳۴ و نشانه اختصاری آن Se است.

این عنصر بیشتر به صورت ترکیب یافت می‌شود و به صورت خالص کمتر دیده می‌شود.

مصرف مقدار ریاد آن سمی است ولی در مقدار کم برای فعالیت سلول‌ها لازم است. بیشتر سلنیوم مورد نیاز بدن از مواد غدایی تامین می‌شود.

این ماده ضد اکساینده قوی است بنابراین از واکنش‌های شیمیایی زیان‌آور که در یاخته‌های بدن اتفاق می‌افتد، جلوگیری می‌کند. یاخته‌های حمایت شده بهتر قادرند در مقابل بیماریهایی نظیر بیماری قلبی، سرطان و اختلالات وابسته به سن از خود مقاومت نشان دهند.

پژوهش نشان داده‌است که مصرف سلنیوم به همراه ویتامین «ای» سلامت عمومی بدن را تقویت می‌کند و در درمان یا پیشگیری بسیاری از بیماریها مؤثر است.

منابع غذایی

بیشتر سلنیوم مورد نیاز بدن از رژیم غذایی تأمین می‌شود. مخمر آبجو و سبوس گندم، کره، ماهی و ماهی صدف، سیر، غلات، تخم آفتابگردان و آجیل منابع خوبی از سلنیوم هستند. همچنین سلنیوم در یونجه، ریشه باباآدم، دانه رازیانه، جینسنگ، برگ تمشک و بومادران یافت می‌شود.

بیماریهای ناشی از کمبود سلنیوم:

در سال 1976 مشخص شد که در اثر کمبود سلنیوم بیماری "کشان"(keshan) ایجاد می شود. بیماری کشان، کاردیومیوپاتی(اختلال قلبی) بود که به طورعمده زنان و کودکان را در استان کشان چین(ناحیه‌ای که میزان سلنیوم خاک در آن بسیار پایین است)، مبتلا می‌کرد. مطالعات نشان داد که دریافت مکمل سلنیوم، مانع پیشرفت این نوع کاردیومیوپاتی می‌شود.

بیماری دیگر ناشی از کمبود سلنیوم، بیماری "کاشین- بک" (Kashin-Beck)بود که در کودکان و نوجوانان شایع می‌شد. ممکن است این بیماری یک جزء ویروسی داشته باشد که در هنگام فقدان یا کمبود سلنیوم در رژیم غذایی، رشد می‌کند، ولی علت اصلی آن به طور کامل شناخته نشده است. در این بیماری، ابتدا سختی قرنیه، تورم و درد(اغلب در محل اتصال بند انگشتان) و سپس استئوآرتریت(درد مفاصل و استخوان‌ها) همراه با درگیری آرنج، زانو و قوزک‌ پا ایجاد می‌شود. البته کمبود یُد نیز ممکن است به عنوان یک عامل خطر در این بیماری نقش داشته باشد.

نقش در بدن

سلنیوم جزء عناصر کم مقدار بوده و برای سلامتی بدن لازم است. در بدن سلنیوم به پروتئین‌ها متصل شده و تشکیل "سلنوپروتئین‌ها" را می‌دهد که خاصیت آنتی‌اکسیدانی دارند. "گلوتاتیون پراکسیداز" یک نوع آنزیم است که حاوی سلنیوم بوده و در تمام سلول‌ ها(سرم و شیر انسان) موجود است.

با افزایش مصرف اسیدهای چرب اشباع نشده در رژیم غذایی(به دلیل نیاز به فعالیت‌ آنتی اکسیدانی سلنیوم) نیاز به آن افزایش می‌یابد.

آنزیم‌ "یودوتیرونین" که برای تشکیل هورمون‌های تیروئیدی ضروری می‌باشد، یک سلنوپروتئین است و عملکرد تیروئید را تنظیم می‌کند.

اثرات آنتی اکسیدانی سلنیوم و ویتامین E ممکن است یکدیگر را تقویت کنند. سلنیوم به‌عنوان جانشین ویتامین E نیز عمل می‌کند.

پایین بودن مقدار سلنیوم در بدن بیماران سرطانی نشانگر آن است که کمبود دریافت سلنیوم ممکن است به سرطان‌‌زایی کمک کند. دلیل احتمالی آن نارسایی گلوتاتیون پراکسیداز در از بین بردن رادیکال‌های آزاد است. گلوتاتیون پراکسیداز در هنگام وجود سلنیوم توسط کبد تولید می‌شود. احتمال کمبود این ماده تنها در افراد ساکن مناطقی که خاک شان سلنیوم کمی دارد و تنها از غذای بومی استفاده می‌کنند و یا رژیم خاصی(مثل بیمار فنیل کتونوری) را رعایت می‌کنند، وجود دارد.

متابولیسم (سوخت و ساز) سلنیوم

جذب آن در بخش بالایی روده کوچک انجام می‌شود.

در حالت کمبود، میزان جذب آن افزایش می‌یابد. همچنین اگر در اثر افزایش دریافت، دفع ادراری آن افزایش یابد، این دفع بالا نیز منجر به افزایش جذب خواهد شد.

ارزیابی وضعیت سلنیوم با اندازگیری آن یا اندازه‌گیری گلوتاتیون پرکسیداز سرم، پلاکت‌ها و سلول‌های قرمز خون یا سلنیوم موجود در خون‌ یا ادرار انجام می‌شود.

مقادیر مورد نیاز

مقدار توصیه شده (RDA)سلنیوم 55 میلی‌گرم در روز برای مردان، زنان و نوجوانان 18- 14 ساله است. همچنین RDA سلنیوم برای کودکان، بین 30- 20میلی‌گرم در روز می‌باشد.

برای نوزادان هنوز RDA مشخصی وجود ندارد، ولی میزان دریافت کافی برای آنان 20- 15 میلی‌گرم در روز است.

سلنیوم مورد نیاز در دوران بارداری و شیردهی به ترتیب 50 و 70 میلی گرم در روز می‌باشد.

عوارض کمبود

در موارد کمبود سلنیوم، اختلالات قلبی، ضعف عضلانی، اختلال لوزالمعده و ناراحتی مفاصل نیز دیده می‌شود. کمبود سلنیوم در کودکانی که تا چهار سال تغذیه وریدی شده‌اند، با بروز ضعف عضلات، درد و حساسیت بروز می‌کند. مکمل یاری سلنیوم(اضافه کردن سلنیوم به تغذیه‌وریدی) موجب بهبود علائم بالینی و افزایش سطح سلنیوم خون می‌گردد.

محتوای سلنیوم غذاها، به میزان سلنیوم موجود در خاک یا آبی بستگی دارد که گیاه یا حیوان از آن تغذیه می کند. ولی به دلیل اتصال آن به پروتئین، در تمام غذاهای حیوانی وجود دارد. منابع عمده ی آن شامل غذاهای دریایی ، قلوه، جگر، گوشت و ماکیان هستند. غذاهای گیاهی در اغلب کشورهای دنیا، تأمین کننده اصلی سلنیوم هستند.

 مقدار سلنیوم در خاک که بر حسب محل متفاوت است، تعیین کننده مقدار سلنیوم در گیاهان پرورش یافته در آن خاک می باشد. مردمی که در نواحی دارای خاک غنی از سلنیوم زندگی می کنند، عموما دریافت بالاتری از این ماده مغذی را دارا می باشند.

خاک برخی از نواحی کشورهای چین و روسیه دارای مقادیر خیلی اندکی از سلنیوم بوده و اغلب کمبود سلنیوم غذایی در این نواحی گزارش می شود. سلنیوم در برخی گوشتها و غذاهای دریایی نیز یافت می شود.

حیوانات تحت تغذیه با غلات یا گیاهانی که در خاک غنی از سلنیوم رشد یافته اند، دارای سطوح بالاتری از سلنیوم در ماهیچه می باشند. گوشت و نان، منابع غذایی رایج سلنیوم هستند. برخی مغزها خصوصا گردو، منابع خیلی خوبی از سلنیوم هستند. در جدول (1) منابع غذایی سلنیوم آورده شده است. این جدول نشان می دهد که سلنیوم دارای منابع غذایی متنوعی است.

محتوای سلنیوم در غلات متفاوت بوده و به محل رویش آن ها وابسته است.

محتوای سلنیوم و فعالیت گلوتاتیون پراکسیداز در شیر مادر ، به‌طور مستقیم تحت تاثیر تغذیه مادر با سلنیوم و شکل سلنیوم مصرف شده است.

غنی کردن شیرخشک با سلنات، سبب بهبود وضعیت سلنیوم در شیرخواران نارس می‌شود.